Sanal Dünyada Reel Soruşturmanın Zorluğu / Mehmet Taştan

Ülkemizde, ilk kez 12 Nisan 1993’te ODTÜ’de başlayan internet kullanımı, yedi-sekiz yıl içinde yaygınlaştı. İnsanımızın olmazsa olmazları arasına girdi. Bu gelişme, gerçek hayatın yanında, günden güne etkisini artıran bir sanal âlemin doğmasına yol açtı. Artık insanlar yanı başındakiyle konuşmak yerine, internet üzerinden iletişim kurmaya, aradığı her türlü bilgiye bu yolla ulaşmaya, istediği müzikleri dinlemeye ve filmleri izlemeye, duyurmak istediği her türlü fikir ve görüşlerini aynı yolla yaymaya başladı. Hatta ticari hayat bile internete kaymaya, para transferleri ve bankacılık işlemleri internet üzerinden yapılmaya başlandı.

Hiçbir siyasi sınır tanımayan, bir tuşa dokunmakla dünyanın diğer ucuna ulaşma imkânı sağlayan internet, yalnız hayatı kolaylaştırmakla kalmadı; kötü niyetli kişilerin internet üzerinden gerçekleştirdikleri eylemler nedeniyle pek çok hukuki sorunu da beraberinde getirdi. Tabiidir ki, ortaya çıkan bu sorunları çözmek ve internet üzerinden işlenen suçlarla mücadele edebilmek için ülkeler, hem ulusal ölçekte hem de uluslararası ölçekte çözüm arayışına girdiler.

1996 yılında ABD, 1997 yılında Almanya, 1998 yılında İngiltere, 2000 yılında Fransa İnternet üzerinden işlenen suçlarla mücadele edebilmek için iç mevzuatlarında değişiklik yapma yoluna gitti. Ancak mahiyeti itibariyle ulusal sınır tanımayan internet suçlarıyla, ülkelerin tek başına mücadele edebilmesi mümkün değildi. Zira faili bir ülkede, mağduru bir başka ülkede olan olaylarla ilgili olarak etkin bir soruşturma yapılabilmesi, failin yargılanıp cezalandırılabilmesi için her iki ülkenin o eylemi suç olarak kabul etmesi, takibe değer bulması gerekiyordu. Çarpıcı bir örnekle mağdurun bulunduğu ülkenin suç kabul ettiği bir yazı, failin bulunduğu ülkede övgüyle karşılanıyorsa iki ülkenin bu suç nedeniyle faili cezalandırma konusunda iş birliği yapması düşünülemezdi.

Bu durumu gören Avrupa Konseyi, hazırladığı, Sanal Ortamda İşlenen Suçlar Sözleşmesi’ni, 23 Kasım 2001 tarihinde Budapeşte’de imzaya açtı. ABD’nin de aralarında bulunduğu 79 ülkenin imzaladığı bu sözleşme, 1 Temmuz 2004 tarihinde yürürlüğe girdi. Türkiye’nin iç hukuk düzenlemelerinin tamamladıktan sonra 10 Kasım 2010 tarihinde imzaladığı bu belge, özellikle telif haklarının ihlali, bilgisayarla bağlantılı sahtecilik, çocuk pornografisi ve güvenlik ağlarının ihlali konularına odaklanmaktadır. Sanal ortamda işlenen suçların ortak tanımlarının yapılmasını, bu alanda ülkelerin maddi ceza hukuku normlarının uyumlu hale getirmesini, suçların soruşturulması ve kovuşturulması için gerekli olan yerel ceza usul hukuku yetkilerinin sağlamasını ve etkin bir uluslararası iş birliği rejimi oluşturulmasını amaçlamıştır.

Dünyadaki bu gelişmelere paralel olarak Türkiye de internet ortamında yapılan yayınların düzenlenmesi ve bu yayınlar yoluyla işlenen mücadele edilmesi için gerekli yasal düzenlemeleri yapmanın yanında, uygulamada koordineyi sağlayacak ve gerektiğinde takip yapacak olan Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Erişim Sağlayıcıları Birliği gibi kuruluşlar inşa edilmiştir. Cumhuriyet Başsavcılıkları ile kolluk bünyesinde sanal âlemde işlenen suçların takibi için özel birim ya da müdürlükler oluşturuldu.

Bu yeni süreç, çoğu İngilizce kelimelerden oluşan yeni bir dili de hukuk lisanımıza taşımıştır. Bilgisayar ve internet sektörünü elinde tutan batılı şirketlerin o ürünlere ve müştemilatına verdikleri adlar, twitter, facebook gibi popüler internet sitesi adları, sanal ortamda işlenen suçlarla ilgili soruşturma ve yargılama işlemelerinde de farklı bir dilin doğmasına yol açmıştır. Öyle ki, internet suçları üzerinde çalışmayan hukukçuların ya da kolluk görevlilerinin anlamakta zorlanacakları bir dil, bu suçlarda adli sürecin başından sonuna kadar kullanılan zorunlu lisanı olmuştur. Bu yeni kavramlar “siber suç, proxy ayarları, hardisk, dijital delil, server, wireless, mantion, snapshot, flash bellek, twitter, facebook, hotmail, yahoo” örneklerinde olduğu gibi İngilizce kelimelerin doğrudan hukuk dilimize girmesi şeklinde olabildiği gibi, URL, IP, CD, DVD örneklerinde görüldüğü üzere bazen de, İngilizce kelimelerin ilk harflerinden oluşturulmuş kısaltmalarla bu dil taarruzu gerçekleşmektedir. Bu kelimelerden bir kısmı, bulunabilen yeni Türkçe karşılıklarıyla değiştirilse de, bu çabaların internet ve bilgisayar teknolojisinin hızına yetişmesi mümkün görünmemektedir. Bu gerçeklikten hareketle denebilir ki, bu tür suçların takibinde, ilk zorluğu ve belki de en kalıcı mağduriyeti bizatihi Türkçenin kendisi yaşamaktadır.

Bu tür soruşturulmalarda, internet suçlarının beylik sözü olan “dijital delil” araştırmasında kullanılan dilin, yabancı teknik kelimelerle dolu olması, internetin kendisini sürekli yenileyip geliştirmesi karşısında hukukun her seferinde bir adım geride kalıp ona ayak uyduramaması, iş yoğunluğuna karşın sayısal anlamda personel yetersizliği dışında çeşitli zorluklarla karşılaşılmaktadır.

Şöyle ki, bu suçlarda, suça ve faile ulaşabilmenin en sağlıklı yöntemi dijital delille mümkün olabilmektedir. Dijital delil elde edebilmek için, öncelikle suçta kullanılan bilgisayarın hizmet aldığı internet protokol (IP) bilgilerine ulaşılması, bu bilgilerden hareketle o bilgisayarın fiziki anlamda muhafaza altına alınıp incelenmesi ve suç oluşturan işlemlerin o bilgisayar üzerinden işlenip işlenmediğinin tespiti gerekmektedir.

Erişim ya da içerik sağlayıcısı ülkemizde olan veya ülkemizde temsilciliği bulunan internet siteleri üzerinden işlenen suçlarda, genellikle dijital delil yöntemiyle şüpheliye ulaşılabilmekte, kesin delil elde edebilmek için mahkemeden karar almak suretiyle şüphelinin internet hizmeti sunan cihazlarına el konulmakta, yapılan dijital incelemeyle suça konu verilere ulaşılmaya çalışılmaktadır.

Böylesi durumlarda yasanın amir hükmü gereği el konulan cihaz içeriklerinin, iki adet kopyası (imajı) alınmakta, bunlardan biri şüpheli şahsa verilmekte, diğeri adli makamlarda kalmaktadır. İncelenecek cihazların kapasitesine göre imaj alınabilmesi için yedek hardisklere ihtiyaç duyulmakta, bu da her bir soruşturmada 500TL’den aşağı olmayan tahkikat masrafına yol açmaktadır. İnternet üzerinden işlenen suçların günden güne yaygınlaşması nedeniyle, ülke genelinde soruşturma masraflarının astronomik rakamlara ulaşmasına yol açmaktadır. Böylesi bir yoğunlukta, suça konu bilgisayarın incelenmesinden raporlama işlemine kadar geçen süre 3-4 ayı bulabilmekte, neticede soruşturmanın uzamasına sebebiyet vermektedir.

Evlerde ya da az sayıda kişinin kullandığı işyeri bilgisayarları üzerinden işlenen suçlarda faile ulaşabilmek daha kolay olabildiği hâlde, internet kafe, lokanta, bar, öğrenci yurdu gibi toplu kullanıma açık alanlarda işlenen suçlarda, genellikle faile ulaşılamamaktadır. Evlerdeki bilgisayarların kullanılması suretiyle işlenen, üst sınırı iki yıla kadar olan hakaret gibi suçlarda, suçun ihlal ettiği değerle, delil elde etmek için girilen mahremiyet alanı arasında şöyle bir denge sorunu yaşanmaktadır: CMK 75/5’in “üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda, kişi üzerinde iç beden muayenesi yapılamaz; kişiden kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınamaz” hükmünü amir bulunmaktadır. Bu maddeye göre, üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda, kişinin mahremiyet alanını korumak adına beden muayenesi bile yapılamazken, aynı nitelikteki bir suç için şüpheliyle birlikte aynı konutta oturan diğer aile fertlerinin mahremiyet alanına girilerek, ikametinde arama yapılmasının; tüm aile fertlerinin resimlerini, özel yazışmalarını içeren dijital materyallere el konulup incelenmesinin kanun koyucunun iradesiyle bağdaşıp bağdaşmayacağı meselesi gündeme gelmektedir.

Siyasi sınır tanımayan internet kullanımı karşısında, ülke dışından gerçekleştirilen eylemlerde, suçun işlendiği bilgisayarın internet protokol (IP) bilgilerine çoğu zaman ulaşılamamaktadır. Yabancı menşeli internet sitelerinde işlenen suçlarda, erişim ve içerik sağlayıcılarının da o ülkede bulunması nedeniyle başlatılan soruşturmanın başarılı olabilmesi, ya o internet sitesinin Türkiye’de temsilciliğinin bulunmasına ya da o ülkeye yapılan adli yardım taleplerinin kabul görmesine bağlıdır. Örneğin, ülkemizde milyonlarca kullanıcısı olan facebook, twitter gibi internet sitelerinin erişim ve içerik sağlayıcıları da ABD’nde bulunmaktadır. Her iki şirketin ülkemizde temsilciliği de yoktur. ABD’nin iç mevzuatı gereği, “çocuğun cinsel istismarı, intihara yönlendirme, ölüm tehlikesi içinde kaybolma, uluslararası terörizm, vahşet (vandalizm)” dışında kalan suçlarda adli yardım taleplerinin olumlu karşılık bulmaması nedeniyle, anılan sitelerde işlenen suçlarla ilgili olarak başlatılan soruşturmalar, açık kaynak araştırması ya da beyan gibi yöntemlerle delil elde edilemediği takdirde akim kalabilmektedir.

Bir kısım ülkelerde ise internetle ilgili yasal düzenlemeler yapılmadığı için, o ülkeden işlenip sonuçları Türkiye’de görülen suçlar bakımından yapılan adli yardım taleplerinin sonuçsuz kaldığı vakıadır.

İnternetin siyasi sınır tanımayan evrensel hızı karşısında, bu yolla işlenen suçları takipte uluslararası iş birliğinin kaçınılmaz olduğunu gören ülkelerin imzaladıkları Budapeşte Sözleşmesi de maalesef kısa bir süre içinde eskimiş, bu suçlarla mücadelede yetersiz hâle gelmiştir. Ülkelerin siyasal sistemlerinin, özgürlük ve suç anlayışlarının birbirlerinden farklı oluşu, Rusya örneğinde olduğu gibi birçok ülkede internet suçlarıyla ilgili yasal düzenlemelerin yapılmamış bulunması, bu suçlarla mücadeleyi oldukça zorlaştırmaktadır.

Gelinen aşamada, ortaya çıkan sonuç şudur ki, siyasi sınır tanımayan internet suçlarıyla mücadelede, evrensel standartlar listesi belirlenip, uluslararası iş birliği yoluna gidilmedikçe, ülkesel bazda etkin soruşturmalar, faillerini ortaya çıkarmak ve cezalandırmak mümkün görünmemektedir. Öyle ki, ülkemiz hukuk sistemi bakımından suç oluşturan bir paylaşıma yönelik engelleme bile lokal olmaktan öteye gitmemekte, görülmesi engellenen metin ya da resimler Türkiye ayarlarına göre görülemez hâle getirilirken, proxy ayarlarında yapılan değişikliklerle görülebildiği gibi yurtdışında dünyanın her yerinde de rahatlıkla izlenebilmektedir. Twitter gibi ABD menşeli siteler üzerinden işlenen suçlarda bu durum zaman zaman karşımıza çıkmaktadır.

Dünyayı büyük bir köy hâline dönüştüren, internetin kötü niyetli kullanıcılarından insanlığı korumanın yolu Birleşmiş Milletler gibi evrensel bir karar mekanizmasından geçmektedir. Tüm dünya ülkelerinin katılımıyla internet suçu kabul edilecek eylemlerin listesi çıkarılması ve soruşturma standartlarının belirlenmesi günden güne artan bir ihtiyaca dönüşmektedir. En azından o katalog suçlar bakımından, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC) benzeri koordinasyon örgütü kurulup etkin ve hızlı takip sistemine geçilmedikçe bu türlü suçlarla mücadelede başarı yüzdesinin artacağını beklemek fazlaca iyimserlik olur.

O hâlde insanlık, özgürlükler ile diğer menfaatler arasında adil bir dengeyi kuracak evrensel sisteme varma konusunda yavaş yavaş acele etmeli...

(*) Bu yazı Hece Dergisinin, Dijital Kültür başlığıyla çıkan 32. özel sayısında yayınlanmıştır.

Şair İrtifa Kaybediyor / Mehmet Taştan

Şiir bir duygu seli midir yoksa varlık aleminin karanlık yüzüne tutulan ışık mı? Kuşkusuz bu sorunun cevabı, ele alınan şairin kalitesine ve okuyucunun kapasitesine göre değişir. Çünkü şiir ikna gücünü değil ilka dilini kullanır.  Okuduğu şiirlerde aradığı derinliği bulan Freud şöyle der: "Nereye gittiysem benden önce oradan bir şairin geçmiş olduğunu gördüm” Bu yargı tek kişinin ulaştığı bir sonuç da değildir. Nietzsche, "şair olamayacağımı anladım filozof oldum" sözüyle benzer bir kanaati dile getirir.

Şairleri, varoluş sırrını çözme yolculuğunda filozofların önünde gören bu anlayış, doğal olarak şiiri de bütün bilimlerin anası sayılan felsefenin üzerine çıkarır.

İlk etapta abartılı bulunabilecek bu kanaat, Mevlana, Hayyam, Goethe  gibi içinden çıktıkları toplumları tek başlarına ve evrensel ölçekte temsil edebilme gücüne erişmiş şairlerle birlikte düşünüldüğünde makul bir hale gelir. Üstelik bu öncü rol, son bin yılda kazanılmış bir özellik de değildir. Tarihin derinliklerine inildikçe şiirin toplumsal etkisinin daha da belirginleştiği görülür.

Atina, bilgesini öldüren şehir olmanın utancını, şair Homeros’a yaslanıp, kucağında filozof Platon’u büyütmekle unutturmaya çalışır. Peki batının şiir ve felsefe köklerini oluşturacak kadar gür ve bereketli olan o iki ırmaktan hangisi daha kadimdir? İsmet Özel bu soruyu, bir meydan okuma edasıyla şöyle cevaplar: “Bütün batı felsefesinin dipnot düşmek zorunda kaldığı Platon, şair Homeros'a dipnot düşmekten başka ne yapmıştır?”

Şair cevabının tarafgirlikle malul olduğu söylenebilir. Ancak bu yargının Helen kültürüyle sınırlı olmadığı da bir gerçektir. Mesela, İslam öncesinde Araplar, adlarını kahinlerle birlikte andıkları şairlerin yüksek sezgisel güçlere sahip olduklarına inanıyorlardı. Kutsal saydıkları Kabe’nin içini putlarla doldururken, dışını da sözün zirvesi olarak gördükleri şiirlerle süslüyorlardı.  Yani şiir, saygınlığın zirvesinde dolaşıyordu. O yüzden, anneler, çocuklarının şairlik rüyalarını görüyorlardı. 

Arapların, şiire nasıl bir paye biçtiği, vahye karşı gösterdikleri direnç sırasında söyledikleri sözlerle de açıkça ortaya çıkmaktadır. Şöyle ki, Yasin Suresi’nin, “Biz o Peygamber’e şiir öğretmedik. Bu ona yaraşmaz da. O’na verdiğimiz ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur’an’dır” şeklinde anlam içeren 69. Ayeti, Mekkeli müşriklerin, belagatin zirvesi olan vahyi de şiir olarak nitelediklerini göstermektedir. Bu niteleme, Mekkelilerin zihnindeki en yüce sözün, şiir olmasından kaynaklanıyordu. O toplumun zihninin doruğunda şiir değil de felsefe bulunsaydı, vahye direnirken muhtemelen Hz Peygamberi filozof, Kur’an’ı da felsefe olarak niteleyeceklerdi.

Doğu ve batının bilgelik yolculuğuna mihmandarlık yapan şiir, bizim kültürümüzün genetik kodlarına kadar sızmıştır. Öyle ki, 8. yüzyılda taşa kazılan Orhun Abidelerinden, 11. Yüzyılda kâğıda yazılan Kutadgu Bilig’e kadar ortaya çıkarılabilen erken dönem eserlerin tamamı şiir formunda yazılmıştır. Ahmet Yesevi tasavvufa ilişkin görüşlerini şiirle söylemiş; en uzun ömürlü devletimizin liderlik sırları Şeyh Edebali tarafından şiirsel bir dille öğütlenmiştir.

Bu güçlü zemin üzerinde boy veren Türk şiiri yüzyıllarca doğunun, daha sonra da batının şiir köklerinden beslenerek evrensel ölçekte büyük şairlere kavuşmuştur. Kiminde Türkçenin zirvesine, kiminde bilgeliğin derinliğine ulaşan şiirimiz, insanımızın tahayyül ve tasavvurlarının şekillenmesinde uzunca bir süre öncü olmuştur. Kuşkusuz bu öncülük hepsinde aynı ağrılıkta olmamış; zamanın ruhuna, şairin yetkinlik ve derinliğine göre değişkenlik göstermiştir. Ancak tohumda ağacı görebilen ustaların şiirlerinde, duygu ve düşünceyi kristalize ederek, sağlam bir kalıba soktukları tartışmasızdır. “Mal sahibi mülk sahibi / Hani bunun ilk sahibi…  Aşk imiş her ne var ise âlemde / İlim kıl u kâl imiş ancak… Bütün dünya benim olsa gamım gitmez nedendir bu / Ezelden gam türabıyla yoğrulmuş bir bedendir bu…” şeklindeki mısralar buna örnek verilebilir.

Bir Osmanlı Paşası, 1829’da Erzurum’da karşılaştığı Puşkin’in şair olduğunu öğrenince şunları söyler: “Bir şairle karşılaşmak her zaman hayırlıdır. Şair, dervişin kardeşidir. Onun ne vatanı vardır ne de dünya nimetlerinde gözü… Biz zavallılar şan, iktidar ve para peşinde koşarken; O, yeryüzünün hükümdarıyla aynı hizada durur ve herkes onun karşısında saygıyla eğilir.”  Tam da şairin, "Sen çarsın, yalnız yaşa, yürü özgür yolunda / Özgür akıl nereye götürüyorsa seni" mısralarıyla örtüşen bu sözler, Türk toplumunun 19.yüzyılda da “şiiri yüksek zekaların rüyası” olarak görmeye devam ettiğini göstermektedir. 

Savaşlar ve göçlerle girdiği 20. Yüzyılın başında tarihinin en büyük kopuşlarını ve alt üst oluşlarını yaşayan milletimiz, o trajedilerin etkisiyle birbirlerine hiç de benzemeyen güçlü şairlerin eş zamanlı yükselişlerine tanıklık etmiştir. Biçim ve içerikteki farklılaşmaya inat, Türkçe duyarlılığı ve anlam derinliğinde birbiriyle yarışan bu şairler okurlarının ruh dünyasına şekil vermeyi başarmışlardır. “Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden / Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak… Boşuna gezmişim yok tabiatta / İçimdeki kadar iniş ve çıkış… Sen yanmasan / Ben yanmasam / Biz yanmasak / Nasıl çıkar Karanlıklar aydınlığa?” şeklindeki mısralar bu dönemde girmiştir hafızamıza…

Namık Kemal’le başlayıp, Nazım Hikmet ve Necip Fazıl ile devam eden süreçte siyasi bilinç dili olarak da kullanılan şiir, o şairlerin dünya hayatını tamamlamalarıyla birlikte toplumsal ilginin odağı olmaktan çıktı. Zira onların ardından sahneye çıkanlar geleneksel şiirin getirdiği tüm değerlere sırt çevirdiler. Halk kültüründen, folklordan, dilin yapısından ve anlam bütünlüğünden kopmayı ortaya attıkları imgeci şiirin olmazsa olmazı saydılar. Evrensel bilinmezi idrakten vazgeçip, şiiri, bireyin -ötekileri ilgilendirmeyen- tek kişilik meselelerine hasrettiler. Geleneği taklit edenler ise, yazdıkları manzumeleri şiir zannederek samanlıkta kaybolan gerçek şiirin bulunmasını engellemekten başka bir iş yapmadılar. Halk, asırlara dayanan yüksek şiir zevkiyle tadına baktığı bu metinleri hazzetmedi, ezberine almadı. Bunları yazanları da sahiplendiği şairlerden ayrı bir yere oturttu. Yahya Kemal, Mehmet Akif gibi ustalar için kullanmadığı bir sıfatlandırmayla, onları herhangi bir sanat dalını icra edenlerle eşdeğer bir şekilde  “sanatçı” diye anmaya başladı.  Bu adlandırma, "dönülmez akşamın ufku" oldu.

Atatürk’ün, zamansız davetini “Ben Denizkızı Eftalya değilim” diyerek geri çevirecek kadar ilkeli bir duruş olan şairlik imajı yıprandı. Bunalımlarıyla baş edemediği için kaleme sarılan güçsüz bir varlığa dönüştü. Bilgelik şöyle dursun, entelektüel kimliği de eridi. Şiir evrenin dili olmaktan çıkıp, yalnızca şairin anlam verebildiği müphem metinlere dönüştü.

Elbette ki bardağın tamamı boş değildi. Sayıları az da olsa, kendilerini bu tufandan koruyan, gelenekten beslenerek özgün tarzlarıyla şiirimize yeni soluklar kazandıran etkili şairler çıkıyordu. Ancak onların gücü de dumura uğramış şiirimizin toplam kalitesini yükseltmeye yetmiyordu. Çünkü şiir artık bir sektör, kanon tek tip olmuştu. Sektör içindeki gruplar arasındaki iletişim kanalları tıkanmıştı. Bu yüzden bir antolojinin, bir seçkinin veya bir derginin baş tacı ettiği şairin varlığından, diğer mahalledekilerin çoğu zaman haberi bile olmuyordu. Olsa da kaale alınmıyordu. Her grup kendi içinde “körler sağırlar, birbirini ağırlar” oyununu oynuyordu.

İşte bu lokalleşme, şairi asırlar önce çıktığı yeraltı mağarasına geri döndürdü. Elleri ve ayakları bağlandı… Yüzü duvara çevrildi... Gördüğü şey, arkasında yanan ateşin duvarda bıraktığı gölgeden başka bir şey değildi... Kendisinin ve onunla aynı hizada duranların gölgeleri... Ne yazık ki, şimdi onlar yaşadıklarını tabii hayat, gördüklerini de evren zannediyorlar.. Oysa gerçek hiç de öyle değil... Onların gerçeğe varabilmesi için içlerinden birinin zincirlerinin koparılması, yönünün ateşe döndürülmesi, mağaradan yukarı çıkarılması, güneş ve evren gerçeğini görmesi, mağara arkadaşlarını bu yanılgıdan kurtarmak için de oraya son bir kez daha girmesi gerek…

Eğer, bunu başaramazsak, dünyamıza ne Homeros uğrar bir daha ne de Mevlana… Ve sonunda şair, Notre Dame'ın Kamburu'na dönüşür. 

* Bu yazı, Şubat 2020'de Edebiyat Ortamı Dergisinin 72. sayısında yayınlanmıştır. 

Bu Kapıdan Geçince / Hikmet Gülay

İnsan nasıl bir dünyadır. Nasıl yazılır, nasıl çözülür. İnsanın dünyasına nerede girilir, hangi yollardan geçilir ve o dünyanın neresinde durulur. Hangi yasaklar önümüzü keser ve hangi serbestlikler vizesiz geçiş verir gönül dünyasına. İşte bunların tek bir geçiş yeri vardır dünyamızda; kapı, evet bildiğimiz herhangi bir kapı. Peki insanın dünyasına hangi kapıdan girersek daha rahat bir yolculuk yapabiliriz.

Zannediyorum ki hukukçu şair Mehmet Taştan “Bu kapıdan” adlı şiir kitabında bize o kapıyı gösteriyor. Şair şiirle başladığı yolculukta daha 20 yaşındayken(1987) “İnsan Boşluğu” isimli kitabını yayınlamış ve o genç yaşta şiirin gizeminde insanın boşluğunu aramıştır. Bunun ardından uzun bir aradan sonra kendine gelip yeni şiir kitabını yayınlayabilmesi için yağmurların onu ıslaması ve kendine getirmesi gerekmiştir “Yağmur Islıyor Beni”(2009)

Şair “Bu Kapıdan” isimli üçüncü kitabında bize şiirlerinin ve gönlünün dünyasına giriş yolunu göstermiştir. Onun dünyasına ancak onun gösterdiği yoldan ve onun kapısından girmemiz mümkündür.  Ama bu kapı bildiğimiz sıradan kapılardan değildir. Bu kapının ardında şairin gönlünü yansıtan büyük ve engin bir dünya vardır.

Bu kapıdan, şairin kapısından girin ve kendinizi onun mihmandarlığına bırakın. Girişten itibaren kendinizi bir şiir pınarında buluyor, kimi zaman tarihin bir dönemecinde Fizan’a gidiyor, Babil’e uğruyorsunuz, kimi zaman orta Asya bozkırlarından yola çıkıp Karabağ da konaklıyorsunuz. Kimi zaman ananızın ak sütünden süzülüp babanızın otağında dinleniyorsunuz. Kimi zaman sevgilinin saçlarıyla savruluyor, onun hüznüyle doluyorsunuz. Velhasıl tarih, sevgi ve muhabbet pınarlarından akıp mükemmel bir şiir denizine ulaşıyorsunuz.

Şair, kitabının girişinde: “Şair, düşün en büyük gerçeklik olduğunu söyleyenlerin değil, gerçeklikten büyük düş olmadığını bilenlerin işidir. Şairin payına düşen de, o sırrın rüyasını görmek ve onu söylemektir.” Diyerek bizi nereden alıp nerelere götüreceğinin ipucunu verirken, bir yerde de: “Şiir az sözle çok şey söyleme sanatıdır” diyerek bizi gereksiz maceralara sürüklemeyeceğini sözün özünde bizi dinlendireceğini söylemiştir.

“Bu kapıdan” girdiğinizde:

        Bir kapı kapanmadan öbürü açılmazmış

        Bütün kapılar sana çıkıyorsa neyleyim

        Çemşit olup şaraba ülfet etmedim ama

        Sarhoşluk gelip benle içiyor bu kapıdan.

Diyor ve okuyucularına kapıları ardına kadar açıyor ve  devamla diyor ki “Başaklar erdemle eğilir”

        Her insanın ay gibi karanlık bir sinesi,

        Henüz öğrenmediği bir hayat dersi vardır.

        İnsan dilinde saklı, kader dilin ucunda

        Düşlerle harelenen gönül bahçesi bir de…

Şair sizi öyle bir şiir deryasının içine doğru sürüklüyor ki, her vadide ayrı bir heyecan, ayrı bir insanlık dersi, ayrı bir insani zaaf ve korkuyla yüzleşiyorsunuz

        “Yaşlanıyorum diye kapılırsın telaşa

        Zamanı bir su gibi çilersin ellerinle”

Sonra tekrar tarihin ulvi derinliğine yelken açıyor,  gurur ve hüznü aynı mısralarda işleyerek yüreğimize ta derinden dokunuyor:

        “Ey barış elçileri, geçtiğiniz yerlerde

        Her sahra Selimiye, her dağ minare olur

        Plevne’de yüreği patlayan ulu çınar,

        Mazlumların kalbine inen biçare olur.”

Hayatın her yanına yetişme arzusu ve hayatın kendi içinde taşıdığı çelişkileri, bu badirede kalmış insanoğlunu ne güzel anlatıyor:

        “Koyu akıyor zaman

        Bir yanım kan denizi

        Öbür yanım hayatla saklambaç oynamakta

        Perdenin ardına saklanan rüzgar

        Çık dışarı, gördüm seni”

Şair “Bana Hayal Getirin” derken,  tarihin, fiziğin, aşkın, müziğin koridorlarına öyle bir dalış yapıyor ki adeta sersemliyor ve kendinizi o akışa bırakarak nereye varırsa oraya gitmek istiyorsunuz. Zira şiir ırmağının her dönemecinde sizi yeni bir şeyin karşılıyor olması, her an yeni sürprizler beklemenize neden oluyor. Bu da şiirin içinde yeni keşifler ve yeni güzelliklerle karşılaşma keyfini yaşama isteği oluşturuyor. Aynı zamanda da şairin sonsuz enginlikteki ruh yapısı sizi alıp sürüklüyor.

        Bana hayal getirin

        Faran dağlarında doğan Faraklit

        Cebir olsun, Newton olsun içinde

        Fuzuli’den kasideler bulunsun

        Hafız olsun, Puşkin olsun

        Ofelya, Leyla olsun.

        Güldesteler getirin.

Sonra zaten şiirle ıslanmış ruhunuz aşk ve sevgi yağmuruyla bir daha ıslanıyor.

        Bir şiir mısra mısra kendini fısıldıyor

        Damla damla dökülen zarif bir kadın gibi

        Yağmur ıslıyor beni, beni yağmur ıslıyor

        Yumuşak hecelerle söylenen adın gibi

Şair “Sorma Beni” isimli şiirinde sevgiliye sitem ederken, “İşmar” şiirinde onsuz olamayacağını söylüyor. “Mahzun” şiirinde sevgiliye mahzun olma derken, “Gideceğim” diye sitem ediyor.

Sonra aşk sarhoşu şair doğada geziniyor, dağlarda, bağlarda ve yine biraz tarihte gezindikten sonra değişmez sevgi ve daimi sevgili anne’ye dair ruhundaki ezeli aşkı kağıda döküyor.

Bir sahabenin Hz. Muhammed’e “Kime iyilik edeyim?” diye üç kez “daha sonra kime” diye sorduğunda üçünde de: “annene” cevabını aldıktan sonra dördüncü de: “babana” cevabını aldığı gibi Mehmet Taştan da: “Ne Desem Anne”, “Adın Dilimde Anne”, “Anne” diye üç kez anne dedikten sonra bir kez de: “Ben Geldim Baba” diyerek sanki Peygamberimizin bu hadisine nazire yapmaktadır. Ve böylece aslında ruhunda yatan anne, baba, sevgili, tarih, şuur, tabiat duygularının hepsinin özünün o yüce yaratıcının yönlendirmesiyle oluştuğunu ifade etmektedir.

Tabii bunların yanında hayatın gerçekleri “Çocuk”, “Yaşlı Adam” gibi şiirlerden sonra memleket hasreti ve sevgisinin galebe çaldığı “Erzurum” şiiri devreye girmiştir.

Uykuda soğuk almış, buzlardan rüya şehir

Yaylanın kucağında esneyen hülya şehir.

Ve şair sanki bu güzel rüyanın, bu şiir ırmağının sonuna yaklaştığımızı şiirleriyle hissettirir. “İstasyon” şiiri:

        Itri’den bir beste siner raylara

        Ve başlar yolculuk dolunaylara

Sonra “Su”, “Nehir”, “Derya”, “Deniz” der. “Limanla Söyleşi”r. Ve bizi sonsuzluk denizine attıktan sonra, önce “Eylül” der. Ve en son bizi “Akşam Suları”nda kendi yalnızlığımıza terk eder gider. Ama giderken de aslında şiire yeni başladığımızı haykırarak belki de “bekleyin" diyerek gider. Gönlümüzde ve ruhumuzda tatlı nağmeler, karışık duygular, yarım kalmış bir lezzetle yeniden buluşmak üzere gider.

Şair ve Şehre Dair / İsmail Topçuoğlu

 Hiç hemşehrici, kavmiyetçi olmadım ama kıyısından köşesinden akrabalıkların, yücelerdeki o şehirden, saflık ve güzellik sembolü o nahiyeden hemşehriliğin, beni gururlandırdığı adam…

 Okumayı sevdiğiniz şairler vardır, dinlemeyi sevdiğimiz şiirler… Ama kaç şairi kendi sesinden dinlemeyi seversiniz…

 Israr ederim, Mehmet Taştan şiirlerini kendi sesinden dinleyin. Leylak mevsimlerini mürekkep mürekkep okumanın tadı bir yana, mavi bir çağlayanın rapsodilerini duyacaksınız. Bir kapıdan değil, bu kapıdan gireceksiniz.

 30 yılı 3 yıl geçmiş tanıyalı Taştan’ı… Dikkat ettim ondan bahsederken hep isim ve soyismini birlikte kullanıyorum. Oysa samimi bulmam yerli yersiz soyisimli hitapları. Belki soyisim alalı 100 yıl olmamış bir Anadolulu olduğumdan, bu satırlar da bu yüzden çıktı. Belki başka satırlara bir önsöz. Ne güzel oldu Mehmet Taştan’ la başlamak… Bugün Erzurum şehri üzerine bir yazısını okuyunca üstadın, fark ettim, ince bir düşündüm. Anladım ki kendisini tanımadığım, Anne sıcaklığına ait varidattan annemin babası … Büyük dedem… Aile gururlarımızdan Taştan dedem….

 Üstadın soy ismini adı gibi sevmişim. Kendi vakur, yüreği mert şahsiyetinden, kalemi Erzurum suları gibi berrak, gökyüzü kokan şiirlerinden... Dede özlemi, dede sevgisi gibi sıcak, azametli, mağrur, hürmetli ve ebedi dostluğundan sevmişim Taştan’ı

  Şiirleri kıtalar aşmış, bir mısradaki bir kelimeyi bulmak için pervaneler gibi kâinatı arşınlayan şairler kaldı mı bilmem ama üstadın bir öykü yazayım dediği bir anda günlerce asil bir araba alameti farikası aradığını bilirim, çocuğa isim koyar gibi önerdiğim markanın kullanılmasından gurur duyarım.    

  Mehmet Taştan’ ı okuyun ısrar ederim, gözlerinizin önünde çağ yanacak...

  Beyaz ruhların beyaz rüyaların şehri Erzurum’un büyük şairi Sırrı Akatay’ın,

  “Bir şehir var yaylada teey yücelerde 

  Karlı dağlara sırtını 

  Gönlünü bir garip sevdaya vermiş…

  Uçan kuşları hürriyet dermiş” dediği şehir için Taştan üstad

  “…Senin Beyti Ali den ruh veren oymağın var 

  Horasan Semerkant’a hükmeden otağın var” diyor…

 Yine bugün Taştan’ı  düşünürken anladım, buğulandım ve gururlandım ki Erzurum ırmağı ummana ulaşmış, eski zaman dostluklarının, musahipliklerinin vakar ve gururunun sıcaklığını aynen taşıyarak

Mehmet Taştan’ı okuyun ısrar ederim büyük ve serhat bir şehirden, dünya sınırlarına sığmayan şiirlerden geçeceksiniz.

Sen çok yaşa aziz dostum hemşehrim meslektaşım Mehmet Taştan.

Limanla Söyleşi

Sabırla beklemek var senin tabiatında
Onun da derya derya dolaşmak fıtratında,

Öyle bir belada ki, tuzlu sularla başı,
Asırlardır bitmiyor bu amansız savaşı,

Kim bilir şimdi hangi fırtınaya tutulmuş,
Hangi açık dilberin endamına vurulmuş,

Düşe kalka geçerken dalgalar arasından,
Ne bilsin ağlayan var günlerdir arkasından,

Aylar süren yalnızlık, yıllar süren yorgunluk,
Bakıyor ilgisizce sulara donuk donuk.

Lombozları kızarmış ağlıyor mu bu gemi,
Özlem mi onu yakan, başka bir düşünce mi?

İçini dökeceği bir liman mı arıyor?
Bakıştığı sahili yoksa sen mi sanıyor?

Gece karanlığında çıkıp giden bir gemi,
Bir daha dönmez asla boşa bekleme e mi?

Mehmet Taştan

Hukukçu Şairler Antolojisi Çıktı

Veysel Gültaş'ın Yayına Hazırladığı Kadı Burhaneddin'den

GünümüzeHukukçu ŞairlerAntolojisi Çıktı

https://www.asanatlar.com/hukukcu-sairler-antolojisi-cikti/

Bu Şehir Sana Benziyor

Vakit yine gece, mevsim yine yaz,
Radyoda, babuba çalıyor yine...
Toprakta nemli bir deniz kokusu,
Ağaçlarda dalga hışırtısı var;
Saçımla oynarken ılık bir rüzgar,
Bu şehir bir anda sana benziyor.

İçimden geçeni hisseder gibi

Gökyüzü mavi bir abiye giymiş;

Bulut mu, değil mi anlayamadım,

Sanki gelinlikle kordona inmiş;

Denizin kalbinde yanan limanda

Bu şehir bir anda sana benziyor.

Fıskiyeyle başı dönen lambalar,

Rengarenk yansıyor palmiyelere;

Gecenin gizemi, ışığın rengi,

Hazdan sarhoş olup düşüyor yere;

Gözlerim dalarken hatıralara,
Bu şehir bir anda sana benziyor.

Mavi tabelaya, şehrin yerine,

Ah senin adını yazmışlar sanki;

O eski günleri anarken kalbim

Sesini yakından duyar gibiyim

Bu şehir, bu deniz, bu koku, bu ten

Seni ilk gördüğüm güne benziyor.

Mehmet Taştan