Batılılaşma hikayemiz genellikle 19. Yüzyılla başlatılır. Bu yolu açan 2. Mahmut da “gavur padişah” diye anılır. O, batıdan aldığı ilhamla devlet ve toplum hayatında birtakım değişiklikler yapmıştır. Modern okullar açmış, ilkokulu zorunlu hale getirmiştir. Avrupa’ya öğrenci göndermiş, kılık kıyafette yenilikler yapmıştır. Tarikatların devlet üzerindeki etkisini kırmak için kurumlara kadrolu imamlar atamış; onlara üniforma giyme zorunluluğu getirmiştir. Yeniçeri Ocağı ve tımar sistemini kaldırmış; bu yapılara dayanan güç odaklarının kamu kaynaklarından beslenmesini sonlandırmıştır. Bu icraatlarından dolayı bir kısım çevrelerin “gavur padişah” dediği 2. Mahmut, tarih kitaplarına da batılılaşmayı başlatan lider olarak girmiştir.
Oysa “batı” kişinin bulunduğu yere göre değişen bir
yön ifadesidir. Bu açıdan baktığımızda, Türklerin iki bin yıl boyunca hep doğudan
batıya doğru gittiğini görürüz. Akınları ve göçleri hep doğudan batıya doğru olmuştur.
Tarih sırasına göre birbirini takip eden Hunlar, Göktürkler, Karahanlılar,
Gazneliler, Büyük Selçuklular, Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar doğudan
batıya doğru uzanan bir silsile halinde dizilmişlerdir eski kıtaya... Doğu
nostaljidir, batı gelecek… Selçuklunun eserleriyle ihya ettiği Anadolu'yu,
Osmanlının ihmal ettiği iddiasının sırrı da burada gizlidir. Çünkü o devletler,
eserlerin çoğunu hâkim oldukları coğrafyanın batısına inşa etmişlerdir.
Selçuklu, eserleriyle kendi egemenlik sahasının batısı olan Anadolu'yu ihya ederken,
aynı ufka sahip olan Osmanlı da imar ve inşada Balkanlara ağırlık vermiştir. Balkanlara
yani Rumeli’ye… O seyir devam edebilseydi, geç dönem Türk eserleri Rumeli’de
değil, Almanya topraklarında yükselecekti.
Batıya yönelmenin, sadece bir coğrafya
değişikliği sonucunu doğurduğunu söylemek de mümkün değildir. Zira, İslam’la şereflendikten
sonraki ilk büyük filozofumuz olan Türkistanlı Farabi, bedenen doğudan batıya doğru
yürürken, Aristo’nun Organon adlı 6 ciltlik eserini Yunancadan tercüme ve şerh
ederek, batı düşüncesini de doğuya taşımıştır. Gazneliler ve Selçuklar, göç
yollarında karşılaştığı İran’ın bürokratik yapılarından, dil ve edebiyatından
yoğun şekilde etkilenmiştir. Peygamber, namaz, oruç gibi dini kavramlar dilimize
Farsçadan geçmiştir. Sonraki yüzyıllarda, etkilendiğimiz devletin adı değişse
de batımızda kalma özelliği değişmemiş; Osmanlıyı da Roma’nın kurumları etkilemiştir. Bu durum, ruhunu
İslam’la ısıtan, hayatını ona göre şekillendiren milletimizin, temas ettiği güçlü
batı medeniyetinin bilim ve tecrübesinden yoğun biçimde faydalandığını göstermektedir.
Gönül dünyasındaki etkileşim ise çok daha
eskidir. Öyle ki, 452'de Roma kapılarına dayanan Atilla'nın gönlünü süsleyen
kız Roma Prensesi Honario'dan başkası değildir. Ondan 1001 yıl sonra İstanbul'u
fetheden Fatih de "gamzesiyle öldürüp, dudağıyla can veren sevgilinin bir
Hristiyan kızı" olduğundan söz eder mısralarında... Her iki sevgili de
batılı… Arap ya da Fars kızı değil…
Başkentler, hep batıya yakın şehirler arasından
seçilmiştir. Ülkenin doğusunda kaldığı için, yüzyıllar boyunca hizmetkârı
olduğumuz Mekke, Medine ya da Kudüs'ün başkent yapılması hiç düşünülmemiştir.
Bu tercihin, o beldelerin kutsallığına gösterilen özenden, harem bölgesine
gayrimüslimlerin giremeyecek olmasından kaynaklandığı söylenebilir. Ancak
Emevîlerin merkezi Şam’ın veya Abbasîlerin merkezi Bağdat’ın başkent
yapılmadığı gözetildiğinde, sebebin bu olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çünkü bu
şehirler, batının çok uzağındadır ve gayrimüslimlerden alınmamıştır.
Bu nedenle batının sembolik değeri yüksek
şehirleri bize daima cezbedici gelmiştir. Anadolu Selçuklu Devletinin tarih
sahnesine çıkar çıkmaz başkent ilan ettiği İznik, kilise önderlerinin
toplanarak (MS.325) geçerli İncil sayısını dörde indirdikleri ve Hristiyanlığın
temel kaynaklarını belirledikleri yerdir. Kadim şehir İznik, bir süre de
Osmanlı’ya başkentlik yapmıştır. Osmanlının fethettiği gün başkent yaptığı
İstanbul ise Ortodoksların merkezidir. Öyle görünüyor ki fetihler devam
edilebilseydi sonraki başşehirlerimiz sırasıyla Viyana ve Roma olurdu.
Doğumuzda kalan şehirler değil.
Bu tercihlerin onlara benzeme iradesiyle
değil, o yerleri İslam beldesi kılma ve halkın Müslüman olmasının önündeki
engelleri kaldırma amacıyla yapıldığında kuşku yoktur. Ancak her ilişki,
karşılıklı etkileşimi doğurmaktadır. Bu etkileşim, güçlü olduğumuz zamanlarda
lehimize işlerken, zayıf olduğumuz dönemlerde tersine dönmüştür. Ayasoyfa’yı
kiliseden camiye dönüştüren Fatih’in, Venedikli ressam Gentile Bellini'ye resmini çizdirmesi, yükselme dönemindeki etkileşimin mahiyetini ortaya koymaktadır. Gücümüzün dibe vurduğu zamanlardaki görüntü ise
bundan tamamen farklıdır. Şöyle ki, ulus devlet idealini hayata geçiren
Fransız Devrimi, sürekli savaş kaybeden ve güçsüzleşen, çok uluslu Osmanlıyı
19. Yüzyılda bütün komplikasyonlara açık hale getirmiştir. Sırp, Yunan, Bulgar,
gibi gayrimüslim toplulukların isyanları birbirini takip etmiştir. Bu durum,
batının kurumlarını içselleştirerek, sorunları çözme arayışını yoğunlaştırmıştır.
İktidar otoritesini sınırlayan senedi ittifakın kabulü (1808), “gavura gavur
demeyi yasak eden ferman” olarak tanımlanan ve din ayrımı gözetilmeksizin tüm tebaanın
kanun önünde eşitliğini esas alan tanzimat fermanının ilanı (1839) böyledir
mesela. Bu adımları, köleliğin kaldırılması (1847), Fransız ticaret ve ceza
kanunlarının tercüme edilerek uygulanmaya konulması (1850,
1858), memuriyete girişte din ayrımının kaldırılması (1856), nizamiye
(laik) mahkemelerinin kurulması (1864), meclis-i mebusanın açılması (1876)
takip etmiştir. Yaşanan süreç, aydınlarımızı da etkilemiş, batıdan öğrendiğimiz roman
ve tiyatro gibi sanat türleri aynı dönemde edebiyatımıza girmiştir. Darülfünun
kurucu rektörü Hoca Tahsin Efendi işi abartıp şöyle demiştir: “Paris'e git hey efendi aklın fikrin var ise / Âleme
gelmiş sayılmaz gitmeyenler Paris'e.”
Bireysel göçlerin de aynı yöne doğru olduğunu görürüz. Mevlâna’nın hayatında idrak edebildiği ilk şey
göçtür. Maveraünnehir’den Konya'ya kadar süren dokuz yıllık yolculuk yani...
Onu aşkla yoğurup değiştirecek olan Şems de yine doğudan batıya doğru seyreden
bir göçle varmıştır Konya'ya... Ve bir daha geldikleri coğrafyaya dönmeyip,
hicret ettikleri beldede çekim merkezi olmuşlardır. Onlardan yedi asır sonra
Avrupa'ya işçi olarak gidenlerin ikinci nesilde bulundukları yerde yerleşik
hale gelmesi de aynı ezberin devamıdır.
Hukukun askıya alındığı dönemlerde, siyasi
düşüncelerinden dolayı ceza soruşturması geçirenlerin, görüşlerine yakın olan ülkeler
yerine Avrupa’ya sığınmaları, aynı ezberin hayata yansımasıdır.
Ülke içinde bile, doğu illerinden göç
edip İzmir'e, Bursa'ya, İstanbul'a yerleşip kalmış on binlerce aile bulabiliriz
de o şehirlerden ülkenin doğusuna kendi isteğiyle göç etmiş kimseyi göremeyiz.
Şehirlerimiz bile hep batıya kayar. Kentlerimizin batısındaki evleri, doğu
mahallelerindeki evlerinden kat be kat pahalıdır.
Bakî'ye, “Zinhar eline âyine vermen o kâfirin / Zira görünce
suretini putperest olur” mısralarını
yazdıran sevgili gibidir batı... Zalim ama çekici... Narsist
ama etkileyici...
Zalim çehresine karşı, Atatürk
önderliğinde kurtuluş mücadelesi verdiğimiz batı, zaferden sonra etkileyici yüzüyle
Cumhuriyet kurumlarına ilham kaynağı olmuştur. Bu şekilde nitelik değiştiren
seyrimiz, yapılan mevzi itirazlara rağmen, sosyal hayatın her alanına nüfuz ederek
kurumsal bir kimlik kazanmıştır. Yüzyıl boyunca yaşanan bütün badireleri aşarak, bayrağı dördüncü nesle devretmenin eşiğine gelmiştir.
O nesil, kuruluş yıllarında yaşanan netameli konularla ilgilenmezken, köklerinden
aldığı manevi mirası, cumhuriyetin getirdiği değerlerle harmanlayarak sahiplenme
yolunu seçmiştir.
Asırlar boyunca kimliğimizi koruyarak
sürdüğümüz batı yolculuğunun yeni evresinde, internet ve yapay
zekâ var. Son çeyrek asra damgasını vuran bu sanal evren, mahiyetine ve kimden
geldiğine bakmadan her türlü bilgi ve düşünceyi kayda alıyor; bütün kullanıcılarına aynı
hızla yayıyor. Hiçbir şeyi unutmuyor. Zıddıyla yüzleşmeye tahammülsüz düşüncelere
karşı son derece acımasız davranıyor. Geçmiş zamanlardan farklı olarak,
yalnızca toplumun öncülerini değil, hayatta olan herkesi muhatap kabul ediyor
ve etkileme kapsamına alıyor. Orta çağda icat edilen barutun, şatoları yıkıp derebeylikleri
merkezi hükümetlerin emrine vermesi gibi sanal dünya da inanç ve düşünce içeren
kapalı kutuları kırıp, evrensel tartışma zeminine taşıyor. Sanal küreyle içiçe yaşayan yeni nesillerin, orada rekabet
şansı olmayan lokal ve kapalı devre telkinlere itibar etmesi mümkün görünmüyor. O
nedenle, kimliğimizi koruyarak yarınlara intikal edebilmemiz için, inanç ve
irfanımızı “asrın idrakine” sunacak, sağlam ve güçlü bir dile her zamankinden
daha çok ihtiyacımız var. Bu söylemin, teoride kalmayıp hayata taşınması için, o
dili kullananların söylemi ile eyleminin birbiriyle uyumlu olması, toplumda
ahlaklı ve erdemli rol modellerin çoğalması; devlete ehliyet, liyakat ve
adaletin hâkim kılınması gerekiyor.
Değerlerimizi geleceğe taşımak için buna emek vermeliyiz. Yoksa kimliğimizin içi
boşalır, geriye kuru bir iskelet kalır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder