9 Kasım 2026 Pazartesi

Bin Yıllık Bir Meşale: Tufeyl / Mehmet Taştan

Bireyler, yıldızının parladığı zamanlarda el üstünde tutulur. O parlaklığa halel getirecek kusurlar da yok sayılır. Ancak talih tersine dönünce tenhalık başlar. O kişiden adım adım uzaklaşma, yok sayma ve hatta isminin anıldığı yerde günahlarını öne çıkarma şeklindeki bölümleri olan hikâyeye dönüşür. Tarihin her döneminde böylelerine rastlamak mümkündür. Ama bu kural, içinden geçtikleri zamanın önemli insanları için geçerlidir, değerli olanları için değil. Değerli olanlar, yeryüzünden göçüp gittikten sonra da bu dünyada bıraktıkları hatıra ya da eserlerle saygıyla anılmaya devam ederler. Belli dönemlerde, özel gayretlerle unutturulmak istenseler bile her seferinde toprağın içinden sürgün veren kökler gibi yeniden dünyaya dönüp dal ve budak salarlar. 

Onlar, geride bıraktıkları büyük mirasla hem saygıyla anılırlar hem de insanlık yolunu aydınlatmaya devam ederler. Dahası, ait oldukları medeniyetin insanlık tarihindeki saygınlığını yükseltirler. Goethe'nin, “bir milletin büyüklüğü, nüfusunun çokluğu ile değil, akıllı ve erdemli kişilerin sayısıyla ölçülür” sözü bunu anlatır.  Platon, İbn-i Sina, Kristof Kolomb bu manada akla gelebilecek birkaç örnektir. Ancak her konuda olduğu gibi bu alanda da mutlak adaletten söz etmek mümkün değildir. Bazı değerler, sükût suikastına maruz kalabilmektedir. Onlardan biri de İbn-i Tufeyl’dir. 

12. yüzyılda Endülüs’te yaşayan Tufeyl, kayıtlara saray hekimi, İslam filozofu, gök bilimci ve hukukçu olarak geçmiştir. O, kendisinden önce yaşamış Aristo ve Farabi gibi büyük filozofların düşünce dünyasına derinlemesine hakimdir. Bu zengin müktesebatla, vahiyle aklın ya da din ile felsefenin birbirine aykırı şeyler olmadığını, her iki yolun da idrak sahibi bireyi aynı sonuca götüreceği kanaatine ulaşmıştır. O uzun soluklu yürüyüşün günümüze yansıyan yüzü ise İbni Rüşt’ü gün yüzüne çıkarması ve Hay Bin Yakzân adlı eseri olmuştur. 

İslam filozoflarından İbni Rüşt’ü keşfedip yolunu açan O’dur. Elinden tutup devlet başkanına takdim ettiği İbni Rüşt’ten, Aristo’nun eserlerini şerh etmesini istemiş; böylece ona Avrupa düşünce tarihinin akışını değiştiren adımı attırmıştır. Bu eserle, kilise otoritesini temelden sarsan İbni Rüşt, Avrupa düşünce dünyasında iki asır boyunca baş tacı edilmiştir. 

Yetenek keşfetmedeki basiretiyle ehliyet ve liyakat anlayışını buluşturup, İbn-i Rüşt gibi bir dehayı insanlık tarihine kazandıran Tufeyl, Hay Bin Yakzân adlı eseriyle de yüzyıllar ötesine seslenmeyi başarabilmiştir. 

Roman, bir aşk hikayesiyle başlar: Ucu bucağı olmayan bir adayı yöneten acımasız kralın, göz kamaştıran güzellikte bir kız kardeşi vardı. Kral, acımasız olduğu kadar da kıskançtı. Kız kardeşinin evlenmesine izin vermiyordu. Güzel kız, Yeksan adlı bir delikanlıya gönlünü kaptırdı. İki aşık anlaştı. Adetlerine uygun bir şekilde evlenip, dünya evine girdiler. Ancak kralın bu evlilikten haberi yoktu. Engel olmasın diye ondan gizli tutmuşlardı. Kız, hamile kalıp bir erkek çocuğu doğurdu. Çocuğun adını Hay koydular. Ancak genç anne, oğlunun kral tarafından öldürülmesinden çok korkuyordu. O yüzden Hay’ı sarıp sarmaladı; su geçirmez bir sandığın içine koyup dualar ederek denize bıraktı. 

Denizin akıntısı minik Hay’ı ıssız bir adanın, otlarla ve ağaçlarla kaplı kıyısına taşıdı. Bir süre sonra karnı acıkan bebek ağlamaya başladı. Bebeğin sesini, yuvadan uzaklaştıktan sonra bir kartal tarafından kaçırılan yavru ceylanın annesi duydu. Anne ceylan, bebeğin sesini, kendi yavrusuna ait zannederek onun yanına gitti. Kapak tahtaları sökülmüş sandık içindeki bebeği görünce de şefkatle yanına sokuldu. Kayıp yavrusu için dolmuş olan memelerinin sütünü ona içirdi. Onu, bu şekilde iki sene besledi. Hay yürümeyi öğrenince Ceylan’ın peşinde dolaşmaya başladı. Ağaç dallarından düşen meyveleri yiyor, Ceylan’ın götürdüğü gözelerden su içiyordu. Yemyeşil adanın en güzel taraflarından biri, yırtıcı hayvanların olmamasıydı.  Yedi yaşına kadar anne ceylanla birlikte yaşayan Hay, adadaki bütün hayvanları tanıdı. Onların seslerini taklit etmeyi öğrendi. Kendisiyle hayvanlar arasındaki farkları keşfetti. Anne ceylanı kaybettiğinde büyük bir hüzne kapıldı. Bütün vücut organları yerinde duran ceylanın niçin hareket etmediğini anlamak için, onu dikkatli bir şekilde inceledi. Onu, hayata döndürebilmek içini yardı. Yaptığı operasyonun işe yaramadığını görünce, insana hayat veren gücün organların dışında kalan bir şey olduğunu kavradı. 

İkinci bölüm, anne ceylanı kaybeden Hay’ın yaşamını ve gözleme dayalı tefekkür dönemini anlatır. Kamışların birbirine sürtünmesi sonucu meydana gelen yangını izleyen Hay, ateşi keşfetti. Ateşte pişirerek yediği et ve balıkların lezzetini tadınca, anne ceylana hayat veren şeyin ateş olduğunu düşündü. Bu kanaatini pekiştirmek için bitki ve hayvanların birbirine benzeyen ve ayrılan yönlerini gözlemledi. Benzerliklere göre farklılıkların önemsiz sayılacak kadar az olduğunu fark etti. Buradan hareketle bütün hayvanlara hayat veren şeyin aynı kaynaktan beslendiği sonucuna vardı. Kendi vücudundaki görme, işitme, konuşma işlevini yerine getiren farklı organların aynı ruha hizmet ettiğini değerlendirdi. Tam 42 yıl süren bu dönemin sonunda, evrenin bir yaratıcısı olduğu ve evrende görünen bütün varlıklarda göründüğü inancına ulaştı. Duyular dünyasından uzaklaşarak kendini Allah’a verdi. 

Son bölüm yüzleşmedir. Hay’la Ebsâl’ın ya da akılla vahyin yüzleşmesi… Hay, 49 yaşına geldiğinde ilk kez bir insanla karşılaştı. Adı Ebsâl’dı. O yere yakın bir adada yaşayan ve kadim peygamberlerden birinin getirdiği dine inanan bir topluluğa mensuptu. Dini bütün biriydi. Kalabalıklardan kurtulup bütün zamanını ibadetle geçirmek istediği için kiraladığı bir kayıkla yaşadığı yerden ayrılmıştı. Hiç kimsenin yaşamadığını zannettiği Hay’ın adasına gelmişti. Bütün vaktini ibadetle geçirirken bir süre sonra Hay onu gördü. Ebsâl’ın okuduğu ayetleri gizlice dinleyip mest oldu. Asal açısından korku, Hay açısından merak dolu bir tanışma döneminden sonra karşılıklı öğretmen-öğrenci ilişkisi başladı. Hay, isimleri, konuşmayı ve vahye dayanan bütün bilgileri Ebsâl’dan öğrendi ve teslim oldu. Bunun karşılığında ona, akıl yoluyla mutlak hakikate nasıl varılabileceğini anlattı. 

Hz. Musa’nın, sepet içinde Nil Nehrine bırakılmasına benzer şekilde başlayan Hay’ın yolculuğu, başka bir adada toplu halde yaşayan insanları tanıma ve onlardan yüz çevirip kendi adasına geri dönmesiyle sona eriyor.

Romanın genel örgüsü budur. Ancak bu örgü, Tufeyl’ın vermek istediği ana mesajın sadece kremasıdır. Eserin asıl gıdası, akla dayalı sezgiyle mutlak hakikate ulaşılabileceği düşüncesidir. Ve bu düşünce, o genel örgü içinde ve her okurun anlayabileceği bir sadelikle dile getirilmiştir. Vahyin bazı zahiri hükümlerinin insanın ihtiyacından fazlasına tamah etmesinden kaynaklandığı ifade edilmiştir. Örneğin, herkesin sadece ihtiyacı kadarını tükettiği bir toplumda zekât hükümlerinin anlamsızlaşacağı ve hırsızlıktan dolayı kesilmiş ellerin bulunmayacağı vurgulanmıştır. 

Tufeyl’in yaptığı, bu tefekkür ve tartışma, din-felsefe ilişkisi bakımından güncelliğini hâlâ korumaktadır. Zira, “din ilimlerinde felsefenin yeri ne olmalıdır” sorusu, günümüzde bile herkesin kabul ettiği ortak bir cevaba henüz kavuşmamıştır. 

Gırnatalı bilge, yalnız fikri boyutuyla değil, edebi yönüyle de öncü bir rol üstlenmiştir. Issız adada tek başına yaşayan insan kurgusu, edebiyat tarihine onunla girmiştir. Kendisinden beş asır sonra yaşayan Daniel Defeo, Tufeyl’ın “ıssız ada” kurgusunu kullanarak yazdığı Robinson Crusoe adlı romanıyla dünya çapında bir üne kavuşmuştur. Spinoza da Hay Bin Yakzân’ı kendi diline çevirmiş; gözlem ve akıl yoluyla hakikate ulaşılacağı fikrini ondan almıştır. Tufeyl’in eserine duyulan ilgi bunlarla da sınırlı kalmamış, birçok dile tercüme edilmiştir. Eserin Türkçeye kazandırılması ise ancak 1923 yılında sağlanabilmiştir.

Biz bu tablo içinde, Robinson’u aileden biri gibi tanırız. Spinoza’yı bilmeyi entelektüel olmanın ön şartı sayarız. Ama onlara ilham veren Tufeyl’in kapağını bile açmayız. Oysa O, meşalesi sönmeyen değerli biri... O yüzden okumak da fayda var.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder