Bireyler, yıldızının
parladığı zamanlarda el üstünde tutulur. O parlaklığa halel getirecek kusurlar
da yok sayılır. Ancak talih tersine dönünce tenhalık başlar. O kişiden adım
adım uzaklaşma, yok sayma ve hatta isminin anıldığı yerde günahlarını öne çıkarma
şeklindeki bölümleri olan hikâyeye dönüşür. Tarihin her döneminde böylelerine rastlamak mümkündür. Ama bu kural, içinden geçtikleri zamanın önemli
insanları için geçerlidir, değerli olanları için değil. Değerli olanlar,
yeryüzünden göçüp gittikten sonra da bu dünyada bıraktıkları hatıra ya da
eserlerle saygıyla anılmaya devam ederler. Belli dönemlerde, özel gayretlerle
unutturulmak istenseler bile her seferinde toprağın içinden sürgün veren kökler
gibi yeniden dünyaya dönüp dal ve budak salarlar.
Onlar,
geride bıraktıkları büyük mirasla hem saygıyla anılırlar hem de insanlık yolunu aydınlatmaya devam
ederler. Dahası, ait oldukları medeniyetin insanlık tarihindeki saygınlığını
yükseltirler. Goethe'nin, “bir milletin büyüklüğü, nüfusunun çokluğu ile değil, akıllı ve erdemli
kişilerin sayısıyla ölçülür” sözü bunu anlatır. Platon,
İbn-i Sina, Kristof Kolomb bu manada akla gelebilecek birkaç örnektir. Ancak
her konuda olduğu gibi bu alanda da mutlak adaletten söz etmek mümkün değildir.
Bazı değerler, sükût suikastına maruz kalabilmektedir. Onlardan biri de İbn-i
Tufeyl’dir.
12.
yüzyılda Endülüs’te yaşayan Tufeyl, kayıtlara saray hekimi, İslam filozofu, gök
bilimci ve hukukçu olarak geçmiştir. O, kendisinden önce yaşamış Aristo ve
Farabi gibi büyük filozofların düşünce dünyasına derinlemesine hakimdir. Bu
zengin müktesebatla, vahiyle aklın ya da din ile felsefenin birbirine aykırı
şeyler olmadığını, her iki yolun da idrak sahibi bireyi aynı sonuca götüreceği
kanaatine ulaşmıştır. O uzun soluklu yürüyüşün günümüze yansıyan yüzü ise İbni
Rüşt’ü gün yüzüne çıkarması ve Hay Bin Yakzân adlı eseri olmuştur.
İslam
filozoflarından İbni Rüşt’ü keşfedip yolunu açan O’dur. Elinden tutup devlet
başkanına takdim ettiği İbni Rüşt’ten, Aristo’nun eserlerini şerh etmesini
istemiş; böylece ona Avrupa düşünce tarihinin akışını değiştiren adımı
attırmıştır. Bu eserle, kilise otoritesini temelden sarsan İbni Rüşt, Avrupa
düşünce dünyasında iki asır boyunca baş tacı edilmiştir.
Yetenek keşfetmedeki basiretiyle ehliyet ve liyakat anlayışını buluşturup, İbn-i Rüşt gibi bir dehayı insanlık tarihine kazandıran Tufeyl, Hay Bin Yakzân adlı eseriyle de yüzyıllar ötesine seslenmeyi başarabilmiştir.
Roman,
bir aşk hikayesiyle başlar: Ucu bucağı olmayan bir adayı yöneten acımasız
kralın, göz kamaştıran güzellikte bir kız kardeşi vardı. Kral, acımasız olduğu
kadar da kıskançtı. Kız kardeşinin evlenmesine izin vermiyordu. Güzel kız,
Yeksan adlı bir delikanlıya gönlünü kaptırdı. İki aşık anlaştı. Adetlerine
uygun bir şekilde evlenip, dünya evine girdiler. Ancak kralın bu evlilikten
haberi yoktu. Engel olmasın diye ondan gizli tutmuşlardı. Kız, hamile kalıp bir
erkek çocuğu doğurdu. Çocuğun adını Hay koydular. Ancak genç anne, oğlunun kral
tarafından öldürülmesinden çok korkuyordu. O yüzden Hay’ı sarıp sarmaladı; su
geçirmez bir sandığın içine koyup dualar ederek denize bıraktı.
Denizin
akıntısı minik Hay’ı ıssız bir adanın, otlarla ve ağaçlarla kaplı kıyısına
taşıdı. Bir süre sonra karnı acıkan bebek ağlamaya başladı. Bebeğin sesini,
yuvadan uzaklaştıktan sonra bir kartal tarafından kaçırılan yavru ceylanın
annesi duydu. Anne ceylan, bebeğin sesini, kendi yavrusuna ait zannederek onun
yanına gitti. Kapak tahtaları sökülmüş sandık içindeki bebeği görünce de
şefkatle yanına sokuldu. Kayıp yavrusu için dolmuş olan memelerinin sütünü ona
içirdi. Onu, bu şekilde iki sene besledi. Hay yürümeyi öğrenince Ceylan’ın
peşinde dolaşmaya başladı. Ağaç dallarından düşen meyveleri yiyor, Ceylan’ın
götürdüğü gözelerden su içiyordu. Yemyeşil adanın en güzel taraflarından biri,
yırtıcı hayvanların olmamasıydı. Yedi yaşına kadar anne ceylanla birlikte
yaşayan Hay, adadaki bütün hayvanları tanıdı. Onların seslerini taklit etmeyi
öğrendi. Kendisiyle hayvanlar arasındaki farkları keşfetti. Anne ceylanı
kaybettiğinde büyük bir hüzne kapıldı. Bütün vücut organları yerinde duran
ceylanın niçin hareket etmediğini anlamak için, onu dikkatli bir şekilde
inceledi. Onu, hayata döndürebilmek içini yardı. Yaptığı operasyonun işe
yaramadığını görünce, insana hayat veren gücün organların dışında kalan bir şey
olduğunu kavradı.
İkinci
bölüm, anne ceylanı kaybeden Hay’ın yaşamını ve gözleme dayalı tefekkür
dönemini anlatır. Kamışların birbirine sürtünmesi sonucu meydana gelen yangını
izleyen Hay, ateşi keşfetti. Ateşte pişirerek yediği et ve balıkların lezzetini
tadınca, anne ceylana hayat veren şeyin ateş olduğunu düşündü. Bu kanaatini
pekiştirmek için bitki ve hayvanların birbirine benzeyen ve ayrılan yönlerini
gözlemledi. Benzerliklere göre farklılıkların önemsiz sayılacak kadar az
olduğunu fark etti. Buradan hareketle bütün hayvanlara hayat veren şeyin aynı
kaynaktan beslendiği sonucuna vardı. Kendi vücudundaki görme, işitme, konuşma
işlevini yerine getiren farklı organların aynı ruha hizmet ettiğini
değerlendirdi. Tam 42 yıl süren bu dönemin sonunda, evrenin bir yaratıcısı olduğu
ve evrende görünen bütün varlıklarda göründüğü inancına ulaştı. Duyular
dünyasından uzaklaşarak kendini Allah’a verdi.
Son
bölüm yüzleşmedir. Hay’la Ebsâl’ın ya da akılla vahyin yüzleşmesi… Hay, 49
yaşına geldiğinde ilk kez bir insanla karşılaştı. Adı Ebsâl’dı. O yere yakın
bir adada yaşayan ve kadim peygamberlerden birinin getirdiği dine inanan bir
topluluğa mensuptu. Dini bütün biriydi. Kalabalıklardan kurtulup bütün zamanını
ibadetle geçirmek istediği için kiraladığı bir kayıkla yaşadığı yerden ayrılmıştı.
Hiç kimsenin yaşamadığını zannettiği Hay’ın adasına gelmişti. Bütün vaktini
ibadetle geçirirken bir süre sonra Hay onu gördü. Ebsâl’ın okuduğu ayetleri
gizlice dinleyip mest oldu. Asal açısından korku, Hay açısından merak dolu bir
tanışma döneminden sonra karşılıklı öğretmen-öğrenci ilişkisi başladı. Hay,
isimleri, konuşmayı ve vahye dayanan bütün bilgileri Ebsâl’dan öğrendi ve
teslim oldu. Bunun karşılığında ona, akıl yoluyla mutlak hakikate nasıl
varılabileceğini anlattı.
Hz.
Musa’nın, sepet içinde Nil Nehrine bırakılmasına benzer şekilde başlayan Hay’ın
yolculuğu, başka bir adada toplu halde yaşayan insanları tanıma ve onlardan yüz
çevirip kendi adasına geri dönmesiyle sona eriyor.
Romanın
genel örgüsü budur. Ancak bu örgü, Tufeyl’ın vermek istediği ana mesajın sadece
kremasıdır. Eserin asıl gıdası, akla dayalı sezgiyle mutlak hakikate
ulaşılabileceği düşüncesidir. Ve bu düşünce, o genel örgü içinde ve her okurun
anlayabileceği bir sadelikle dile getirilmiştir. Vahyin bazı zahiri
hükümlerinin insanın ihtiyacından fazlasına tamah etmesinden kaynaklandığı
ifade edilmiştir. Örneğin, herkesin sadece ihtiyacı kadarını tükettiği bir
toplumda zekât hükümlerinin anlamsızlaşacağı ve hırsızlıktan dolayı kesilmiş
ellerin bulunmayacağı vurgulanmıştır.
Tufeyl’in
yaptığı, bu tefekkür ve tartışma, din-felsefe ilişkisi bakımından güncelliğini
hâlâ korumaktadır. Zira, “din ilimlerinde felsefenin yeri ne olmalıdır” sorusu,
günümüzde bile herkesin kabul ettiği ortak bir cevaba henüz kavuşmamıştır.
Gırnatalı bilge, yalnız fikri boyutuyla değil, edebi yönüyle de öncü bir rol
üstlenmiştir. Issız adada tek başına yaşayan insan kurgusu, edebiyat tarihine
onunla girmiştir. Kendisinden beş asır sonra yaşayan Daniel Defeo, Tufeyl’ın
“ıssız ada” kurgusunu kullanarak yazdığı Robinson Crusoe adlı romanıyla dünya
çapında bir üne kavuşmuştur. Spinoza da Hay Bin Yakzân’ı kendi diline çevirmiş;
gözlem ve akıl yoluyla hakikate ulaşılacağı fikrini ondan almıştır. Tufeyl’in
eserine duyulan ilgi bunlarla da sınırlı kalmamış, birçok dile tercüme
edilmiştir. Eserin Türkçeye kazandırılması ise ancak 1923 yılında sağlanabilmiştir.
Biz bu tablo içinde, Robinson’u aileden biri gibi tanırız. Spinoza’yı bilmeyi entelektüel olmanın ön şartı sayarız. Ama onlara ilham veren Tufeyl’in kapağını bile açmayız. Oysa O, meşalesi sönmeyen değerli biri... O yüzden okumak da fayda var.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder